اجرام آسمانی

فضا از کهکشانها ، منظومه‌ها ، ستارگان ، سیارات و بسیاری اجرام آسمانی دیگر انباشته شده است. عجایب و عظمت آنها به مراتب از تمامی دیگر پدیده‌های آفرینش بیشتر است. کهکشانها و ستارگان و بطور کلی پدیده‌های آسمانی انبوهی که عجیب و غریب می‌نماید وجود دارند، که پاره‌ای از آنها بوسیله دانشمندان شناسایی شده‌اند. مانند: کوتوله‌های سفید ، ستارگان نوترونی ، ستارگان هیپرونی ، کوازارها و دنباله دارها و سیاه چاله‌ها و ... .

در فضای قابل رویت برای ماده میلیاردها کهکشان جداگانه وجود دارد که بزرگترین آنها نظیر راه شیری و نزدیکترین کهکشان به نام اندرومیدا یا به قول عبدالرحمن صوفی امراة المسلسله که فاصله آن از ما تقریبا 1.5 میلیون سال نوری و قطر زاویه‌ای ان 3.5 درجه و قطر خطی‌اش در حدود 100 هزار سال نوری است و دارای تقریبا یکصد میلیارد ستاره است. هر کهکشان مجموعه‌ای از میلیاردها ستاره است که بعضی از آنها از خورشید بزرگتر و بعضی دیگر بطور قابل توجهی کوچکتر.

سحابی دمبلی این تصویر کامپیوتری ، سحابی‌ای را به شکل ساعت شنی نشان می‌دهد که از گازهای دفع شده ستاره مرکزی ایجاد شده است.

سحابیها

در جهان علاوه بر ستاره‌ها مقادیر زیادی گرد و غبار و گاز وجود دارد که ما بین کهکشانها پراکنده گردیده است. یعنی چگالی گاز در فضای بین کهکشانها فقط برابر 20 اتم در هر اینچ مکعب است. سحابیها به علت نور ستارگان مجاور خود قابل رویت هستند. به کمک تلسکوپ به ساختمان و ویژگی آنها می‌توان پی برد. بعضی از سحابیها نیز تاریک بوده و مانع عبور نور ستارگانی که در پشت آنها قرار دارند می‌گردند.

سیارات

اجرام تقریبا کروی ، جامد و بزرگی هستند که به دور خورشید می‌گردند. بزرگترین آنها به نام مشتری است که جرمی معادل یک هزارم جرم خورشید را دارد. تا به حال سیستم سیاره‌ای نظیر آن چه به خورشید مربوط است، کشف نگردیده است. سیارات اجرام سماوی نسبتا سرد بوده و انعکاس نور خورشید باعث مرئی شدن آنها می‌گردد.

عکس پیدا نشد

تشخیص سیارات از ستارگان در آسمان شب

• سیارات با نور ناپایدار می‌درخشند، ولی نور ستارگان هم از لحاظ رنگ و هم از لحاظ روشنایی به سرعت تغییر می‌کند.
  
  
• سیارات در آسمان حرکت کرده و محل آنها تغییر می‌کند، ولی ستارگان نسبت به هم دارا ی مکانهای تقریبا ثابتی هستند.
  
  
• سیارات هنگام رصد با تلسکوپها بصورت قرص نورانی بزرگ دیده می‌شود، در صورتی که ستارگان بصورت نقاط روشن به نظر می‌رسند.
  
  
• سیارات را می‌توان در نواحی باریکی از آسمان مشاهده کرد، ولی ستارگان را می‌توان در هر قسمتی از آسمان یافت.

سیارکها

سیاره‌های خرد ، اجرام جامد کوچکی هستند که به دور خورشید می‌چرخند و تفاوت آنها با سیارات در بزرگی آنها است. بزرگترین این سیارکهای خرد به نام سیرس می‌باشند، که قطرش برابر با 800 کیلومتر است. قطر اکثر آنها در حدود 3 کیلومتر می‌باشد. سیارکها نیز توسط انعکاس نور خورشید قابل رویت می‌باشند و آنها را بدون تلسکوپ نمی‌توان دید.

قمرها

قمرها اغلب از اجتماع و تمرکز دیسکهای غبار و گاز در پیرامون سیاره‌ها درست می‌شوند. شش سیاره از نه سیاره بزرگ هر کدام یک یا چند قمر دارند که به دور آنها می‌چرخند. تا به حال 45 قمر در منظومه شمسی کشف کردیده است.

ستارگان دنباله دار

ستارگان دنباله دار اجرام سماوی هستند که گه گاه ظاهر می‌شوند. هر ستاره دنباله دار از یک مسیر نورانی و دنباله طویلی تشکیل شده است. سر آن ممکن است به بزرگی خود خورشید و دم آن نیز در حدود چندین صد میلیون کیلومتر بوده باشد. هر ستاره دنباله دار با وجود اینکه صدها کیلومتر در ثانیه سرعت دارد برای یک چشم غیر مسطح همچون ما، بی حرکت به نظر می رسد. سرعت آنها را می‌توان از تغییر مکانش نسبت به ستارگان زمینه ثابت آسمان تعین کرد.

تا کنون نزدیک به هشتصد ستاره دنباله دار کشف و نامگذاری گردیده است. اکثر ستاره‌های دنباله دار از یک مدار بسته‌ای در حال حرکت هستند. چنین ستارگان دنباله دار اهمیت زیادی داشته و بعد از یک پریود به نزدیکی زمین آمده و مشاهده شده‌اند، که مشهورترین آنها ستاره دنباله‌دار هالی است. مدارهای ستارگان دنباله دار دیگر سهمی یا هذلولی است و به احتمال زیاد اینها فقط یک بار در مجاورت زمین ظاهر و رویت گردیده ، دور می‌زنند و سپس رفته و دیگر به نزدیکی زمین نمی‌گردند.

شهابوارها

اجسام جامد و ریز دیگری به اندازه ته سنجاق هستند، در فضا دیده می‌شوند. اکثرا گروهی از این شهابها به طرف زمین حرکت کرده و در جو آن به دام میدان مغناطیسی حاکم بر کره زمین می‌افتد. در اثر برخوردشان در فاصله 150 کیلومتری جو زمین و در اثر اصطکاک آن ، جسم سوخته و غبار آن به طرف زمین سقوط می‌کنند. نور حاصل شده از این برخورد را به نام شخانه می‌نامند. در واقع می‌شود اظهار کرد هر ساله چندین صد تن از غبار شخانه بر سطح زمین می‌نشینند. معمولا شهابها در فاصله 80 کیلومتری سطح زمین کاملا از بین می‌روند، ولی بعضی اوقات احتمال دارد که کاملا تحلیل نگردند و بصورت شهاب سنگ به سطح زمین برسند.

نامگذاری اجرام اعماق فضا

برخی اجرام غیر ستاره ای از جمله کهکشانها و سحابیها با عناوین رایجی نامیده می‌شوند، ولی برخی تنها با یک شماره مشخص می‌شوند. در سال 1774 شارل مسیه (1817 - 1730) فهرستی شامل 45 جرم آسمانی منتشر کرد و طی یک دهه بعد از آن به این تعداد افزود. نام هر یک از اجرام این فهرست متشکل از حرف ام (حرف اول مسیه) و یک عدد بدنبال این حرف است. نام بسیاری دیگر از اجرام آسمانی متشکل از ان. جی.سی و یک عدد است. این طرز نامگذاری در فهرستی که توسط ستاره شناس دانمارکی ، جان لودویک امیل دریر (1926 - 1852) ، منتشر شد، معرفی شده است. این فهرست ، فهرست عمومی نوین نامگذاری شده است.

اقیانوسهای سیاره‌ای

ما در سیاره‌ای زندگی می‌کنیم که آب دو سوم سطح آن را پوشانده است. اقیانوسهای زمین که از فضا سیاره ما را آبی فام کرده‌اند، نقش مهمی در آنچه در این سیاره می‌گذرد، ایفا می‌کنند. آب بر صفحه‌های تکتونیک (زمین ساخت) ، آتشفشانها و تحول چهره زمین اثر می‌گذارد. از همه مهمتر اینکه حیات روی کره زمین برای بقاء احتیاج به آب مایع دارد.

آیا دنیاهای دور و یخ زده‌ای مثل پلوتون و کارن یا تریتون (قمر نپتون) هم اقیانوسهای پنهانی از آب دارند؟

شرایط وجود اقیانوس

وجود اقیانوس برسطح زمین نیازمند شرایط ویژه‌ای است. همسایه ما زهره که به خورشید نزدیکتر است، هیچگونه آبی برسطح خود ندارد. همچنین کمی دورتر از زمین نسبت به خورشید ، مریخ قرار دارد که بر آن شواهدی از وجود جریانهای سطحی قدیمی به چشم می‌خورد و همچنین جریانهایی که از لحاظ زمین شناختی تازه به شمار می‌آیند، اما دوره کوتاهی داشته‌اند.

اما به رغم تمامی این یافته‌ها و همچنین کشف یخ زیر سطح سیاره سرخ ، امروزه حتی قطره‌ای آب مایع نمی‌توان روی این سیاره یافت. این موضوع سبب شده که وسعت کمربند حیات بسیار محدود فرض شود. کمربند حیات محدوده‌ای در اطراف خورشید است که سیاره‌ای مانند زمین با جو و شرایط اقلیمی مناسب برای شکل گیری حیات ممکن است در آنجا وجود داشته باشد. این کمربند را می‌توان برای هر ستاره دیگری نیز تعریف کرد.

در منظومه شمسی پهنای این ناحیه ممکن است حتی از فاصله میان زهره و مریخ نیز کمتر باشد. اما، با در نظر گرفتن تنوع سیارات کشف شده‌ای که به دور ستاره‌های دیگر می‌گردند و همچنین این کشف اخیر که در بیشتر ستاره‌ها ، برخلاف منظومه شمسی ، سیارات غول پیکر به ستاره نزدیک هستند. ممکن است این شک در ما ایجاد شود که شاید سیارات زمین مانند نادر باشند. البته ناگفته نماند که روشهای فعلی کشف سیارات فرا خورشیدی هنوز محدودیتهای زیادی دارد.

اما بررسیهای اخیر ما را بر آن می دارد که تصور خود را از گستره سیاراتی که اقیانوس آب دارند وسعت ببخشیم. چنین به نظر می‌رسد که سیارات بسیاری در عالم ممکن است دارای اقیانوس آب باشند و این موضوع فقط شامل سیاراتی با ترکیبات و جرم مشخص و یا موقعیت خاص نسبت به خورشید نیست. در واقع با در نظر گرفتن اقیانوسهایی که طی چند سال گذشته در مکانهای دیگر منظومه شمسی کشف شده‌اند، شاید بتوان نتیجه گرفت که تقریبا همه جای عالم کمربند حیات است! جالب توجه است بدانیم که زمین در مقایسه با استانداردهای کیهانی ، میزان بسیار کمی آب دارد، یعنی فقط در حدود 0.1 درصد از جرم آن آب است.

بنابراین ، این از خوش اقبالی ماست که آب روی زمین وجود دارد. تصور می‌شود که 4.5 میلیارد سال پیش ، سنگهای کوچک و اجسام یخی که نزدیک مشتری شکل گرفته بودند و به دلیل اثرات گرانشی در مدارهای برخوردی با کره زمین پخش شده بودند، ملکولهای آب را به سیاره ما آوردند (پس به این ترتیب دنباله دارها حاملان اولیه آب به زمین نبوده‌اند).

گانیمد ، بزرگترین قمر مشتری نشانه‌هایی از اقیانوس پنهان آب دارد.

آب در منظومه شمسی

بیشترین مقدار آب منظومه شمسی در اجرام صخره‌ای واقع در فراسوی کمربند سیارکها یافت می شود. حدود نیمی از جرم گانیمد ، کالیستو (قمرهای مشتری) و تیتان (قمر بزرگ زحل) آب است. اروپا (قمر مشتری) ، تریتون (قمر نپتون) و پلوتون در مقایسه با زمین درصدهای بسیار بیشتری از آب را در ترکیبات خود دارند و بخش غیر گازی ترکیب سیارات غول پیکر (مشتری ، زحل ، سیاره اورانوس و نپتون) نیز احتمالا بیشتر از هر ملکول دیگری آب دارد. در واقع منظومه شمسی آب فراوانی دارد، اما بیشتر آن در مناطق بسیار سرد بیرونی است. مناطق داخلی منظومه شمسی ، از جمله زمین ، در مقام مقایسه به کویر خشکی می‌ماند.

منظومه شمسی

مقدمه

شکل گیری منظومه شمسی حدود 5 میلیارد سال پیش ، از ابری متشکل از گاز و غبار بین ستاره‌ای ، آغاز گردید. جاذبه باعث انقباض ابر شده و کره متراکمی از گاز در مرکز ابر بوجود آورد. جاذبه همچنین باعث دوران هر چه سریعتر ابر شد. هنگام دوران، مواد موجود در ابر، پهن شده و حلقه ای به وجود آمد که نواحی متراکم مرکزی را در بر می گرفت. سرانجام در این ناحیه متراکم ، گرمای لازم برای وقوع واکنشهای هسته‌ای فراهم گشت و بدین ترتیب ، ستاره خورشید بوجود آمد. اعضای کوچکتر منظومه شمسی از مواد موجود در این حلقه بوجود آمدند. این اعضاء عبارتند از سیارات ، سیارکها و ستاره دنباله دار.

میلیونها سال طول کشید تا منظومه شمسی از ابری متشکل ازگاز و غبار ، پدید آمد.

خانواده منظومه شمسی

تمام اجرام آسمانی که در یک منظومه مداری قرار دارند، تحت تأثیر جاذبه‌ای دو جانبه به دور یک جرم مشترک مرکزی می‌چرخند. در منظومه زمین _ ماه مرکز جرم مشترک در فاصله 4748 کیلومتری (2950مایلی) هسته زمین قرار داشته و از سطح زمین خارج نشده است. در مورد منظومه شمسی ، مرکز جرم مشترک همواره با تغییر موقعیت نسبی سیاره‌ها ، در حال تغییر است. این مرکز در فاصله‌ای حدود 300000 کیلومتر (186000 مایل) خارج از سطح خورشید قرار دارد.

سیارات منظومه شمسی

• سیاره ماه
• سیاره عطارد
• سیاره زهره
• سیاره زمین
• سیاره مریخ
• سیاره مشتری
• سیاره زحل
• سیاره سیاره اورانوس
• سیاره نپتون
• سیاره پلوتون
• سیاره سدنا

تمام خصوصیات زیر در مقایسه با زمین می‌باشد

سیاره	قطر استوا	جرم	شعاع مدار	سال	روز
عطارد	0.382	0.06	0.38	0.241	58.6
زهره	0.949	0.82	0.72	0.615	-243
زمین	1.00	1.00	1.00	1.00	1.00
مریخ	0.53	0.11	1.52	1.88	1.03
مشتری	11.2	318	5.20	11.86	0.414
زحل	9.41	95	9.54	29.46	0.426
سیاره اورانوس	3.98	14.6	19.22	84.01	0.718
نپتون	3.81	17.2	30.06	164.79	0.671
پلوتون*	0.24	0.0017	39.5	248.5	6.5
سدنا*	-	-	-	-	-